Kalenderverhalen
Auteur: Pieter Donche
De onderstaande teksten werden jaren geleden reeds door de auteur gepubliceerd, in het Engels, in de ROOTS-L mailing list (daar bekend onder het onderwerp: Calendars and Dating 1 tot 9). Omdat velen er om vroegen werden deze teksten later ook op het Internet geplaatst.
De Christelijke Kalender heeft meer historische complexiteiten dan men zou vermoeden.
Dat er op een bepaald ogenblik een verandering geweest is van de oude Juliaanse Kalender naar een nieuwe, meer nauwkeurige Gregoriaanse Kalender is meestal wel bekend. Maar men dient te beseffen dat die omschakeling plaatsgreep op verschillende tijdstippen in verschillende Europese landen. De omschakeling werd voor het eerst uitgevoerd te Rome in 1582, maar sommige landen, zoals bv. Griekenland, wachtten met de invoering van de nieuwe kalender tot in ... 1923. Tussen die twee uitersten zijn meer dan 50 andere tijdstippen van omschakeling bekend.
De omschakeling houdt ook het overslaan in van ten minste 10 dagen (in 1582) en later van zelfs nog meer dagen. (13 bv. in de 20ste eeuw). Buurlanden gebruikten vaak op het zelfde ogenblik verschillende kalenders (bv. een katholiek land gebruikte de Gregoriaanse kalender al, terwijl zijn protestantse buur nog de oude Juliaanse kalender gebruikte). En zelfs heden ten dage, blijft de Grieks-Orthodoxe kerk nog steeds bij de oude Juliaanse kalender.
Ook was 1 januari in de meeste gevallen niet de dag waarop men het jaarcijfer ophoogde (de 'nieuw jaar'sdag). 1 maart, 25 maart, 1 september en 25 december zijn allen, in bepaalde landen en op bepaalde tijdsperioden in gebruik geweest als de 'nieuwjaarsdag'. En zelfs Pasen - nota bene een veranderlijke feestdag ! - is zeer vaak gebruikt geweest als de dag waarop het jaarcijfer opgehoogd werd. Daar komt nog boven op dat soms op éénzelfde ogenblik, burgerlijke en kerkelijke administraties van hetzelfde land, verschillende systemen van nieuwjaarsdag hanteerden.
De schrikkeldag is ook doorheen de eeuwen veranderd geworden.
Data werden in lang vervlogen eeuwen ook soms uitgedrukt in hun relatie tot bepaalde kerkelijke feestdagen. En veel van de kerkelijke feestdagen zijn veranderlijk: zij hangen af van de datum van Pasen of van de Advent. De berekeningswijze van de Paasdatum is ook nog eens verschillend tussen de Gregoriaanse en de Juliaanse Kalender en bovendien hebben sommige landen gedurende bepaalde periodes er nog een derde ander berekeningsschema op nagehouden.
Overzicht
- Eigenaardigheden met betrekking tot de Kalenderomschakeling
- Data van Kalenderomschakelingen
- Over de Schrikkeldag
- Over Nieuwjaarsstijlen
- Meer over Nieuwjaarsstijlen
- Een lijst van Nieuwjaarsstijlen
- Over de viering van Pasen
- De Franse Republikeinse Kalender
- Over de Mohammedaanse Kalender
Eigenaardigheden met betrekking tot de Kalenderomschakeling
Enkele eigenaardigheden duiken op bij de omschakeling van de Juliaanse naar de Gregoriaanse Kalender. Zij worden meestal veroorzaakt door het feit dat de omschakeling niet overal op hetzelfde tijdstip plaatsgreep.
Het overlijden van enkele bekende schrijvers (1616)
Miguel de Cervantes, auteur van Don Quichotte de la Mancha en William Shakespeare overleden beide op een 23 april 1616, maar niet op de zelfde dag: Shakespeare zou best wel op Cervantes' begrafenis aanwezig kunnen geweest zijn, gezien hij pas 10 dagen na hem overleed. De overlijdensdatum van Cervantes is volgens de Gregoriaanse Kalender (in het zeer katholieke Spanje !), de overlijdensdatum van Shakespeare is volgens de Juliaanse Kalender (het Anglikaanse Engeland schakelde pas naar de Gregoriaanse Kalender over in 1752).
De Glorious Revolution (1688)
In 1688 nodigden de Engelsen Willem III van Oranje, Stadhouder van Holland uit om hun koning te worden, in vervanging van zijn schoonvader, koning Jacob II teneinde een burgeroorlog te vermijden. Willem verliet Holland op 11 november 1688 en landde in Torbay op de Engelse kust op 5 november. Hij schijnt dus wel zeer snel gevaren te hebben, gezien hij 6 dagen eerder aankwam dan hij vertrok.
Alhoewel een protestants land, was Holland toch al heel snel overgeschakeld op de Gregoriaanse Kalender, nl. reeds op 12 januari 1583. De nuchtere zakenlui uit de provincie Holland hadden dus amper twee maand na de pauselijke hervorming de nieuwe kalender geadopteerd. Engeland zou daarmee nog wachten tot 1752 (en ook vele andere provincies van de Noordelijke Nederlanden zouden ook nog erg lang wachten).
5 november 1688 Juliaans is 15 november 1688 Gregoriaans. Willem verbleef dus in werkelijkheid toch 4 dagen op zee, wat nog steeds toch een opmerkelijk korte tijd was. Maar de winden bliezen voor hem in een zeer gunstige richting. Het waren trouwens de zelfde winden die de oorlogsschepen van de Engelsen die Jacob II trouw gebleven waren, beletten om hun havens uit te varen.
De herdenking van de Bolsjevistische Oktoberrevolutie (1917) … in november
De communistische revolutie in Rusland greep plaats op 25 oktober 1917. Peter de Grote (1689-1725) had, in zijn pogingen om Rusland te moderniseren de Westerse kalender ingevoerd, maar nog wel de Juliaanse, niet de Gregoriaanse…
In 1918 schakelde Rusland over op de Gregoriaanse Kalender en 31 januari 1918 werd gevolgd door 14 februari 1918: het overslaan van 13 dagen was nodig om de geaccumuleerde fout uit de voorbije eeuwen goed te maken. (meer dus dan de 10 dagen overgeslagen in Rome in 1582 gezien de Juliaanse kalenderfout natuurlijk niet opgehouden had met steeds groter te worden)
Dus, wanneer moest de eerste herdenking van de Oktoberrevolutie plaatsgrijpen ? Uiteraard precies 365 dagen na de gebeurtenis ! En dat was ... 7 november volgens de nieuwe kalender…
Data van Kalenderomschakelingen
We vermeldden al eerder dat er een groot aantal verschillende data bestaan waarop in verschillende landen, de omschakeling van Juliaanse naar Gregoriaanse kalender plaatsgreep.
Hieronder vindt men een lijst die ik compileerde uit verschillende bronnen, in hoofdzaak uit:
F.K. GINZEL, Handbuch der Mathematischen und Technischen Chronologie;
E. STRUBBE, De chronologie van de middeleeuwen en de moderne tijden;
F. GROTEFEND, Zeitrechnung des deutschen Mittelalters und der Neuzeit.
Soms spreken de bronnen elkaar tegen wat betreft de preciese datum van omschakeling.
Soms ook komt het voor dat een provincie en zijn hoofdstad, naar dewelke de provincie genoemd is, niet op hetzelfde tijdstip overschakelden: zo bijvoorbeeld de stad Groningen (Noordelijke Nederlanden) die al de Gregoriaanse Kalender gebruikte al in 1583, terwijl de provincie Groningen bleef vasthouden aan de Juliaanse tot in 1711 …
Alle aanvullingen, correcties of tegensprekende data zijn welkom. (bij voorkeur met vermelding van de bron van de informatie)
Voor zover bekend, schijnt Griekenland de hekkensluiter te zijn wat betreft de kalenderomschakeling.
En de Orthodoxe Christelijke Kerk (in Oost-Europa, Rusland, Griekenland) gingen zelfs nog helemaal niet over op de nieuwe kalender. Dus, hebt u Kerstmis gemist, dan hebt u nog steeds een tweede kans, ongeveer twee weken later, als u naar deze landen gaat.
Code-Geografische Omschrijving omschakeldatum : van-naar ------------------------------------------------------------ Ro-Rome,Espana,Portugal,Italia,Poland cc 4-15 Okt 1582 Fr-France, incl. Lorraine cc 9-20 Dec 1582 En-England en koloniën,Ireland cc 2-14 Sep 1752 No-Norge,Danmark cc 18- 1 Mar 1700 Sv-Sverige,Finland cc 17- 1 Mar 1753 Ru-Russia cc 31-14 Feb 1918 Nb-Nederlanden: Brabant,Zeeland cc 14-25 Dec 1582 Nv-Nederlanden: Vlaanderen,Hainaut cc 21- 1 Jan 1583 Nl-Nederlanden: diocees Liège cc 10-21 Feb 1583 Nh-Nederlanden: Holland cc 1-12 Jan 1583 NG-Nederlanden: s Groningen cc 28-11 Mar 1583 Ng-Nederlanden: Gelderland cc 30-12 Jul 1700 Nu-Nederlanden: Utrecht,Overijssel cc 30-12 Dec 1700 Nf-Nederlanden: Friesland,Groningen cc 31-12 Jan 1701 Nd-Nederlanden: Drente cc 30-12 Mei 1701 -France: Alsace cc 1648 Zl-Schweiz: Luzern,Uri,Schwyz,Zug cc 11-22 Jan 1584 Zf-Schweiz: Freiburg,Solothurn cc 11-22 Jan 1584 Zz-Schweiz: Zurich,Bern,Basel,Schaffhausen cc 31-12 Jan 1701 Zg-Schweiz: Genève,Muhlhausen,Biel cc 31-12 Jan 1701 -Schweiz: Wallis cc 1622 -Schweiz: Sitten,Siders,Leuk,Raron cc 1656 -Schweiz: Visp,Brieg,Goms cc 1656 -Schweiz: Prattigau cc 1812 Ot-Osterreich: Tirol cc 5-16 Okt 1583 Ok-Osterreich: Karnten,Steiermark cc 14-25 Dec 1583 Ob-Osterreich: Bohmen,Mahren,Lausitz cc 6-17 Jan 1584 Os-Osterreich: Schlesien cc 12-23 Jan 1584 Hu-Hungaria cc 21- 1 Nov 1587 Da-Deutschl: d Augsburg cc 13-24 Feb 1583 Dt-Deutschl: d Trier, incl. Luxemburg cc 4-15 Okt 1583 Db-Deutschl: ds Bayern cc 5-16 Okt 1583 Dj-Deutschl: Julich cc 2-13 Nov 1583 Dk-Deutschl: Koln,Aachen cc 3-14 Nov 1583 Dw-Deutschl: d Wurzburg cc 4-15 Nov 1583 Dm-Deutschl: Mainz cc 11-22 Nov 1583 Ds-Deutschl: d Strassburg,mg Baden, s Munster cc 16-27 Nov 1583 DW-Deutschl: hd Westfalen cc 1-12 Jul 1584 Dp-Deutschl: d Paderborn cc 16-27 Jun 1585 DS-Deutschl: Siebenburgen cc 14-25 Dec 1590 DP-Deutschl: hd Preussen cc 22- 2 Sep 1610 Dn-Deutschl: Neuburger Pfalz cc 13-24 Dec 1615 Dh-Deutschl: d Hildesheim cc 15-26 Mar 1631 De-Deutschl: s Strassburg cc 5-16 Feb 1682 DD-Deutschl: Protest. Staten cc 18- 1 Mar 1700 Deutschl: hd Kurland cc 1617 Deutschl: Stift Osnabruck cc 1624 Bulgaria cc 1916 Jugoeslavië,Albanië,Servië,Montenegro, Roemenië cc 1912..1917 Estland,Letland,Litouwen cc 1912..1917 Griekenland cc 1923 Turkije cc 1921 Egypte cc 1875 Japan cc 1873 China cc 1912
De schrikkeldag staat tegenwoordig op de 29ste februari, maar is niet altijd op die datum geweest. Wanneer de Juliaanse Kalender ingevoerd werd ten tijde van Julius Caesar, was de schrikkeldag een dag tussengeschoven tussen de 23ste en de 24ste februari, en deze dag werd zo stiefmoederlijk behandeld dat hij zelfs geen 'dagnummer' voor zichzelf had, men gebruikte in februari steeds maar 28 genummerde dagen.
De Romeinen gebruikten ook een andere manier om de dagen van een maand te nummeren dan wat wij nu doen. In hun systeem werden dagen genummerd volgens zoveel dagen vóór een nog te komen 'sleutel'dag. Er waren drie sleuteldagen in een maand: de Kalenden (het begin van de maand), de Nonen en de Iden. Zo bv. werd 29 september genoemd: Tercia Kalendas Octobres: 3 dagen vóór de start van de maand oktober.
24 februari was Sextus Kalendas Martii. De 23ste en de ingelaste nummerloze dag ('23bis') in geval een een schikkeljaar werden respectievelijk genoemd: ante diem Sextus Kalendas Martii en ante diem bis sextus Kalendas Martii. Dat leidde tot de term 'bissextile', die gebruikt werd om een schrikkeljaar aan te duiden. (in het Frans heet een schrikkeljaar nog steeds: une année bissextile)
De schrikkeldag plaatsen op die 'tweede' 23 februari bleef nog in gebruik tot aan de invoering van de Gregoriaanse Kalenderhervorming in 1582.
Volgens het volksgeloof bracht die dag ongeluk. De Fransen hebben nog de uitdrukking: 'il me porte bissestre', in de betekenis van: dit brengt mij ongeluk. Op die dag geboren worden werd verondersteld zeer veel ongeluk te brengen.
De 24ste februari is de feestdag van Sint Matheus. Tegenwoordig is in een schrikkeljaar, zijn feestdag een dag later, nml. de 25ste februari, zodat het nog steeds onveranderd de 5de dag is voor het begin van de maand maart.
De geboortedag van Keizer Karel V (1500-1558)
Een welbekend figuur die officiëel geboren werd op de schrikkeldag is Karel V van Habsburg, geboren in 1500 te Gent. (tenminste volgens de Gentse historische bronnen. In het Keizer Karel herdenkingsjaar 2000 werden uit onderzoek van de Eeklose stadsrekening argumenten naar voren gebracht dat zijn moeder, van hem zou bevallen zijn te Eeklo enkele dagen eerder - discussie nog steeds niet definitief afgesloten). De stedelijke raadsheren van Gent schreven evenwel zijn geboorte in, in hun registers als volgt: Des maendaeghs up S. Matthijsavond, den XXIIIIen in Sporcle anno XCIX, omtrent den IIII hueren in de morghenstond bedaghende, so wart gheboren … de graeve Kaerle, zone van onzen harden geduchten heere ende prince den eertshertoghe Phelips, filius Maximilliani… Sint Matheus werd gewoonlijk gevierd op de 24ste februari. S.Matthijsavond kan zowel betekenen de nacht vóór als de gehele dag voorafgaand aan de feestdag van Sint Matheus (vergelijk met Kerstavond).
Het is nooit echt goed uitgemaakt hoe men de uitdrukking: up S.. Matthijsavond … omtrent den IIII hueren in de morghenstond … dient te interpreteren. Volgens de kerkelijke kalender startte een dag bij zonsondergang en werd de net begonnen nacht beschouwd als het eerste deel van de volgende dag. Maar in de burgerlijke praktijk beschouwde men een dag als startend met zonsopgang (m.a.w. de net voorbije nacht behoorde nog tot de vorige dag). Dus in het laatste geval zou Karel geboren zijn op 24 februari, dit is net ná de schrikkeldag.
Alhoewel algemeen werd aangenomen dat de schrikkeldag een ongeluksdag was, was dit niet het geval met keizer Karel: op zijn 25ste verjaardag hakten zijn troepen zijn ergste vijand, koning Frans I van Frankrijk in de pan in Padua, waarbij de Franse koning zelfs gevangen genomen werd. Karel regeerde uiteindelijk over een rijk, waarvan, zo zei hij, 'de zon nooit ondergaat' (hierbij doelend op zijn overzeese bezittingen, waar de dag begon wanneer men in Europa ging slapen).
De goden moeten dus wel de burgerlijke interpretatie gevolgd hebben, want Karel ontsnapte dus op een paar uur na aan de ongeluksdag.
Tegenwoordig wordt Nieuwjaar gevierd op de 1ste januari. Maar zo is het niet altijd geweest. In het verleden werd vaak een andere datum gekozen als startdag voor het nieuwe jaar. 25 december, 1 maart, 25 maart, Pasen en 1 december zijn ook ooit gebruikt geweest.
Niettemin is de 1-januari stijl toch de oudste. Het jaartal op die dag ophogen werd in het antieke Rome ingevoerd in het jaar 153 vóór Christus. Maar in verschillende Europese landen op verschillende ogenblikken begon men andere data te gebruiken voor het ophogen van het jaartal. Het is over het algemeen niet goed geweten in welk jaar deze andere nieuwjaarsstijlen voor het eerst werden gebruikt. Maar uiteindelijk werden ze alle weer vervangen door de 1-januari stijl.
Engeland koos, ergens in de 8ste eeuw, voor Kerstmis, dus 25 december als nieuwjaarsdag en veranderde ergens in de 13de eeuw, voor 25 maart (het begin van de lente). Maar in 1753 terug voor 1 januari.
Dus, een 15de eeuws document gedateerd 12 februari 1474, correspondeert met 12 februari 1475 volgens onze thans gebruikelijke 1-januari stijl. Het is onder historici gebruikelijk om te schrijven 12 februari 1475 (n.s.) of soms 12 februari 1474/5 om duidelijk te maken dat het jaar in het document als 1474 geschreven staat, maar volgens onze jaarstijl (n.s.: nieuwe stijl) correspondeert met 1475. Deze manier van aanduiding wordt 'dubbele datering' genoemd.
De keus van 25 maart als nieuwjaarsdag had wel vreemde gevolgen.
In 1599 werd in Engeland TWEE keer Pasen gevierd, nml. op 8 april 1599 en op 23 maart 1599/1600 en viel er geen Pasen te vieren in het jaar 1600.
Andere regio's gebruikten 25 december als nieuwjaarsdag zoals Spanje en Portugal (vanaf de 14de eeuw). Daarvoor hadden Aragon, Castillië en Portugal, 25 maart gebruikt en dit sinds het begin van de 13de eeuw.
Frankrijk en de Nederlanden, hadden, ergens in de 11de tot 13de eeuw, gekozen voor Pasen, een veranderlijke (!) feestdag om het nieuwe jaar te starten.
Keizer Karel V van Habsburg werd geboren in het ronde jaar 1500 in Gent, wat schoolkinderen, die hun geschiedenislessen moeten studeren, gelukkig maakt, want toch zo gemakkelijk om te onthouden. Maar toch is zijn geboortedag geregistreerd in de eigentijdse bronnen als: Des maendaeghs up S. Matthijsavond, den XXIIIIen in Sporcle anno XCIX, omtrent den IIII hueren in de morghenstond bedaghende, so wart gheboren … de graeve Kaerle, zone van onzen harden geduchten heere ende prince den eertshertoghe Phelips, filius Maximilliani… Anno XCIX verwijst naar 14(99), gezien de 24ste februari duidelijk voorafgaat aan Pasen (de vroegst mogelijke datum voor Pasen is 22 maart).
Een veranderlijke kerkelijke feestdag gebruiken als de start van een nieuw jaar had nog vreemdere gevolgen dan 25 maart gebruiken, want het maakte de lengte van het jaar ook veranderlijk, nml. rekbaar tussen 330 en 400 dagen! En éénzelfde dag/maand kon TWEE keer in een jaar voorkomen, een keer aan het begin en de andere keer aan het eind!
Een voorbeeld: de originele perkamenten jaarrekening voor het jaar 1472 van de kasselrij Veurne (Vlaanderen, België) begint met de datum 14 mei 1472 en eindigt met 1 maart 1472 (sic !). In de Paasstijl kan zoiets. Immers: Pasen 1473 moest nog komen toen de rekening al afgesloten werd, nl. anderhalve maand later op 18 april.
De kennis van de Paasdatum is van het hoogste belang voor een juiste interpretatie van de data in het interval 22 maart (vroegst mogelijke Pasen) tot 25 april (laatst mogelijke Pasen).
25 maart en Pasen zijn niet de enige data die als Nieuwjaarsdag werden gebruikt.
Venetië gebruikte 1 maart en in de Oosterse kerken werd 1 september gebruikt en daarom de Byzantijnse Stijl genoemd. Deze stijl verspreidde zich over Rusland in de 13de eeuw tot 1725.
Het gebruik van verschillende stijlen op eenzelfde ogenblik moet wel vaak tot verwarring aanleiding gegeven hebben in internationale situaties :
De middeleeuwse rondtrekkende koopman
Stel u voor wat een Grieks koopman uit Byzantium (Constantinopel) in de vroege 14de eeuw kon overkomen toen hij besloot om de handelsmogelijkheden in Noord-Italië te gaan verkennen.
Hij verliet zijn metropool op 1 december 1300. Na een lange zeereis komt hij in Venetië aan begin januari. Twee weken later, slaagt hij in een lucratieve handelsovereenkomst met Venetiaanse kooplui. De overeenkomst zou aldaar gedateerd worden: 15 januari 1299.
Hij trekt verder naar Genua, waar hij een gevangene ontmoet die hem wondere verhalen vertelt van zijn verre reizen in het Oosten (Marco Polo). Erg onder de indruk, wil hij wel meer van de wereld zien en zet hij koers naar Barcelona, waar zijn aankomst geregistreerd wordt op 15 februari 1300.
Een week later trekt hij naar Parijs, waar hij aankomt in de stad op 15 maart 1299.
Gezien Londen niet zo veraf is, besluit hij om het kanaal over te steken en daar een kijkje te gaan nemen. Hij komt er aan op Nieuwjaarsdag 25 maart 1300.
Maar Londen was toen maar een veel kleinere stad dan Parijs en daarom keert hij, een beetje ontgoocheld, terug naar Parijs waar hij terug aankomt op 7 april 1299.
Net op tijd voor het Paasfeest en de Nieuwjaarsfestiviteiten van 10 april.
In Parijs breidt hij zijn handelsrelaties uit en Italiaanse bankiers die in zijn plannen geloven, staan hem een lening toe.
Erg tevreden nu, keert hij terug huiswaarts en komt in Byzantium aan op Oudejaarsavond, 31 aug. 1300.
Op zeven maanden tijd heeft hij drie maal Nieuwjaar kunnen vieren.
(in 1299/1300 werd Nieuwjaar in Byzantium gevierd op 1 september, (in Barcelona op 25 december) in Parijs: op Pasen 10 april 1300, in Londen: 25 maart - dat alles verklaart de bizarre chronologie in zijn reisjournaal).
Een lijst van Nieuwjaarsstijlen
Dit is een compilatie van 6 verschillende Nieuwjaarsstijlen en de gebieden en tijdsperiodes waarin deze werden gebruikt in Europa.
Alle aanvullingen, correcties of tegensprekende data zijn welkom (bij voorkeur metvermelding van de bron van de informatie).
NIEUWJAARSDAG STIJLNAAM ALTERNATIEVE NAMEN
1 Jan : Stylus Circumcisionis stylus communis
1 Mar : Venitian Style mos Venetus
25 Mar : Stylus Annunciationis mos Anglicus, Trevirensis, Mettensis
Easter : Easter Style stylus Francius, mos Gallicus
1 Sep : Byzantine Style
25 Dec : Christmas Style stylus curiae Romanae, mos Romanus,
Coloniensis, stylus Traiectensis
b1200,1200s,1200e means: at Beginning of, Somewhere in, at End of 13th century
-------------------------------------------------------------------------------
ITALIA:
algemeen -153:1 Jan; 700s:25 Dec
Rome: -153:1 Jan; 800s:25 Dec
Milano,Genua,Padua: 700s:25 Dec; 1400e:
Florence,south-Italy: 900e:25 Mar; 1750 :1 Jan
Pisa,Lodi,Lucca,Arezzo: 900e:25 Mar; 1750 :1 Jan
Sicilië: 700s:25 Dec: 900e:25 Mar; 1500s:1 Jan
Toscana: 1750 :1 Jan
Venetië:
officiële jaar: 1260s:1 Mar; 1797 :1 Jan
burgerlijk jaar: 1260s:1 Mar; 1520 :1 Jan
Opm. : Jaar N van 'calculus Florentinus' is from 25 Ma N to 24 Ma N+1
Jaar N van 'calculus Pisanus' is from 25 Ma N-1 to 24 Ma N
SPAHJE, PORTUGAL:
algemeen:-153:1 Jan; 12/1300s:25 Dec; 1556 :1 Jan
Barcelona: 1180 :25 Dec;
Navarra: 1325 :25 Dec;
Aragon: 1200s:25 Mar;1350 :25 Dec;
Castilia: 1200s:25 Mar;1383 :25 Dec;
Portugal: 1200s:25 Mar;1420 :25 Dec;
FRANKRIJK:
algemeen:-153:1 Jan; 700s:25 Dec;1000e:Easter 1568 :1 Jan
Avignon: 1200s:Easter
Narbonne: 1400s:Easter
Cambrai: 1100s:Easter;
Provence: 1000s:25 Mar; 1200s:25 Dec
Dauphine,Languedoc: 1000s:25 Mar; 1200s:25 Dec
Limoges,Arles: 1000s:25 Mar; 1200s:Easter
Aquitaine: 1101 :25 Mar;
Normandie: 1027 :25 Mar;
Reims: 1000s:Easter; 1100s:25 Mar; 1300 :Easter
Paris: 1567 :1 Jan
Lorraine: 1579 :1 Jan
b Beauvais: 1580 :1 Jan
ENGELAND, IERLAND, AMERIKAANSE KOLONIES:
-153:1 Jan; 700s:25 Dec; 1200s:25 Mar; 1753 :1 Jan
SCHOTLAND:
-153:1 Jan; 700s:25 Dec; 1200s:25 Mar; 1600 :1 Jan
NEDERLANDEN:
algemeen: -153:1 Jan; 700s:25 Dec;1100e:Easter; 1575 :1 Jan
Vlaanderen: 1194 :Easter 1575 :1 Jan
Brabant: 1200s:Easter
Holland,Zeeland: 1235 :Easter; 1544 :1 Jan; 1563 :Easter;1571/2:1 Jan
Utrecht: 1100e:Easter; 1313 :25 Dec;
Liege: 1230 :Easter; 1333 :25 Dec; 1700e:1 Jan
Luxemburg: 1100s:25 Mar; 1400s:Easter;
DUITSLAND:
algemeen: -153:1 Jan; 700s:25 Dec; 1550s:1 Jan
b Munster: 1313 :1 Jan
Frankfurt am Main: 1338-1484 & 1542-1559:1 Jan
Aachen: 1555 :1 Jan
Trier: 1235 :25 Mar; 1618/48:1 Jan
Metz,Verdun: 1236 :25 Mar; 1581 :1 Jan
Koln: b1200:Easter; 1310:25 Dec;1618/48:1 Jan
Schlesien: 1650/00:1 Jan
ZWITZERLAND:
d Lausanne: 1211 :25 Mar; 1500s:1 Jan
Geneve: 1575 :1 Jan
POLEN:
-153:1 Jan; 700s:25 Dec; 1450 :1 Jan
DENEMARKEN? ZWEDEN:
algemeen: -153:1 Jan; 700s:25 Dec; 1559 :1 Jan
NORWEGEN:
algemeen: -153:1 Jan; 700s:25 Dec; 1450/00:1 Jan
RUSLAND:
MidOf1200s:1 Sep; 1725 :1 Jan
Pasen is het meest belangrijke feest van de Christelijke Kerk en zijn plaats in de Kalender bepaalt de data van een groot aantal andere veranderlijke kerkelijke feestdagen. Gezien in het verleden vaak data werden uitgedrukt als zoveel dagen vóór of na een (veranderlijke) kerkelijke feestdag, is de kennis van de datum van Pasen van cruciaal belang voor de juiste interpretatie van data. Bijvoorbeeld om een datumomschrijving als "de tweede vrijdag van de Vasten 1290" om te rekenen, moet men de startdatum kennen van de Vasten, die 46 dagen voor Pasen valt.
Pasen is de eerste zondag volgend op de eerste volle maan die valt op of na de lente-evening (21 maart). Het is pas sinds de 9de eeuw dat de Paasdatum werd bepaald volgens deze regel.
De eerste christenen vierden oorspronkelijk de Verrijzenis op het Joods Paasfeest (Passcha) (de 14de van de maand Nisan). Maar algauw begon men Pasen te vieren op de zondag na Passcha, in herinnering van de Verrijzenis, die had plaatsgehad op een zondag (2de eeuw). De berekening van de eerste volle maan na de lente-evening werd evenwel niet overal op dezelfde manier gedaan, waardoor in verschillende gebieden verschillende berekeningen van de Paasdatum werden gebruikt. In de 9de eeuw werd overal dezelfde regel ingevoerd.
De invoering van de Gregoriaanse Kalender veranderde ook het algoritme voor de berekening van Pasen. Gezien de Juliaanse Kalender evenwel in vele delen van Europa nog lange tijd na de invoering van de Gregoriaanse in gebruik bleef, werd Pasen niet overal op dezelfde datum gevierd. Bovendien gebruikten tussen 1700 en 1884, de Duitse, Nederlandse en Scandinavische protestanten nog een derde ander berekeningsschema.
Andere veranderlijke feestdagen zijn afgeleid van de zondagen van de Advent. De datum van Kerstmis is wel vast, maar aangezien het elke mogelijke dag van de week kan zijn, verschillen de data van de zondagen van de Advent van jaar tot jaar.
Het Mysterieuze Paaseiland
Op Pasen 1722 ontdekte de Hollandse zeevaarder Jacob Roggeveen een mysterieus eiland in de Stille Oceaan. Hij noemde het Paaseiland. Holland gebruikte sinds 1583 de Gregoriaanse Kalender, dus kan men, gebruik makend van het Gregoriaanse Paasberekeningsalgoritme voor 1722 de datum van de ontdekking berekenen als zijnde 5 april 1722.
Maar wat zou er gebeurd zijn als het eiland ontdekt was geworden door een Engelsman? Engeland gebruikte toen nog steeds de Juliaanse Kalender (tot 1752 nog). Het verschil tussen de Juliaanse en Gregoriaanse Kalender was toen 11 dagen. Dus voor een Engelsman zou de datum van ontdekking 25 maart 1722 geweest zijn. Maar 25 maart (Lady Day genoemd) was de datum voor de start van een nieuw administratief jaar (de Britten krijgen nog steeds rond die tijd hun belastingsaangifteformulieren). Dus een Engelse zeeman zou het eiland wel eens Lady Day Island kunnen genoemd hebben.
Tussen haakjes: wanneer vierde Engeland Pasen in dat jaar? Gebruik makend van het Paasberekeningsalgoritme van de Juliaanse Kalender zou men vinden … 25 maart ! De Paasdatum in de Juliaanse en een Gregoriaanse kalender voor eenzelfde jaar vallen meestal niet samen. Dat beide toch samenvallen en bovendien ook nog eens samenvallen met Engelands Lady Day is wel zeer uitzonderlijk: tussen de jaren 1200 en 1752 (de periode waarin Engeland 25 maart gebruikte als het begin van het jaar) kwam deze uitzonderlijke situatie slechts voor in 6 jaren: 1627, 1638, 1649, 1722, 1733 en 1744.
Dus al bij al, had een Engelse zeevaarder het mysterieuze eiland ontdekt, hij had het wellicht alsnog ook Easter Island, Paaseiland genoemd.
De Franse Republikeinse Kalender
In de late 18de eeuw kwamen in Frankrijk stemmen op voor een radikale kalenderhervorming die volledig zou breken met enige kerkelijke band. De eerste aanvallen dateerden van 1785 en 1788. Na de Franse Revolutie in 1789, stelde de Nationale Conventie in 1793 Charles-Gilbert Romme aan om de hervorming van de kalender op zich te nemen.
De technische details werden toevertrouwd aan de wiskundigen Joseph-Louis Lagrange en Gaspard Monge. De resultaten van hun overleg werden voorgelegd aan de conventie en onmiddellijk aangenomen. De start van de nieuwe tijdrekening zou 22 september 1792 zijn, de dag van de proclamatie van de Republiek en - toevallig - ook datum van de herfst-evening.
Het totaal aantal dagen in het jaar was 365, verdeeld in 12 maanden van elk 30 dagen. De overblijvende 5 dagen werden gewijd aan festivals en vakantiedagen. In een schrikkeljaar zou een extra festivaldag ingelast worden. Die dagen werden sans-cullotides genoemd, later hernoemd tot Jours Complémentaires. Sans-culotte is Frans voor 'zonder broek', hiermee verwijzend naar de ongewone klederdracht van de Franse Revolutionairen.
De schrikkeldag werd genoemd 'Sans-cullotide par excellence'. Schrikkeldagen werden ingelast met dezelfde frekwentie als in de Gregoriaanse Kalender, maar men besloot dat het eerste schrikkeljaar het jaar 3 zou zijn en niet het jaar 4. Een 4-jaarsperiode werd genoemd een Franciade.
De zevendaagse week werd verlaten, en elke maand van 30 dagen werd verdeeld in drie periodes van 10 dagen elk, decaden genoemd, waarvan de laatste dag een rustdag was.
Ook werd geproclameerd dat de dag 10 uren van elk 100 minuten zou tellen, maar dit werd nooit in de praktijk uitgevoerd: er waren gewoonweg geen uurwerken of klokken die volgens dit systeem werkten!
De maanden zelf werden herdoopt door de Franse dichter Fabre d'Eglantine, in: Vendémiaire (wijnmaand), Brumaire (mistmaand), Frimaire (vriesmaand), Nivôse (sneewmaand), Pluviose (regenmaand), Ventose (windmaand), Germinal (zaaimaand), Floréal (bloeimaand), Prairial (weidemaand), Messidor (oogstmaand), Thermidor (warmtemaand) en Fructidor (fruitmaand).
De Franse Revolutionaire Kalender was evenwel maar een kort leven beschoren, want hoewel die voor intern gebruik misschien wel bevredigend was, doken al heel snel allerlei moeilijkheden op bij de communicatie naar buiten toe omdat de maanden voortdurend hun relatie veranderden t.o.v. de maanden uit de Gregoriaanse Kalender. In september 1805, onder Napoleon, werd de kalender in de praktijk al niet meer gebruikt. Op 1 januari 1806 werd hij volledig afgeschaft.
In 1929 werd door de Socialistische Sovjet Republieken ook een kalenderhervorming voorgesteld maar nooit in praktijk gebracht.
Over de Mohammedaanse Kalender
De Mohammedaanse Kalender is een maankalender, dus gebaseerd op de fasen van de maan en compleet voorbijgaand aan de seizoenswisselingen (de seizoenen worden bepaald door de stand van de aarde t.o.v. de zon). Het Mohammedaans jaar telt 12 maanden, afwisselend 30 en 29 dagen lang. Soms wordt een schrikkeldag ingelast na de laatste dag van de laatste maand om in de pas te lopen met de cycli van de maanfasen. Dit maakt van de Mohammedaanse Kalender een rekenkundig zeer eenvoudige kalender.
In een cyclus van 30 dagen, zijn de jaren 2, 5, 7, 9, 13, 16, 18, 21, 24, 26 en 29 schrikkeljaren. De Turken gebruikten een 8-jaarscyclus, met een schrikkeldag in de jaren 2, 5 en 7. (voordat ze de Gregoriaanse kalender aannamen)
Jaren zijn exact 354 dagen lang (6 x 30 + 6 x 29). Een schrikkeljaar is 355 dagen lang. Dit is dus korter dan het Gregoriaanse jaar (= 365,2422 dagen) en de exacte lengte van een zonnejaar (= 365,24199… dagen)
Een gevolg hiervan is dat het begin van een nieuw jaar beweegt doorheen de seizoenen: elke 8 jaar wordt Nieuwjaar in een ander seizoen gevierd en het Mohammedaanse jaar schrijdt ook sneller voort dan het Gregoriaanse.
Zoals bekend is het startjaar van de Mohammedaanse jaartelling het jaar 622 AD (A.D. = Anno Domine, het Jaar ons Heren), het jaar van de uittocht van Mohammed, de profeet van de Islam van Mekka naar Medina en dat wordt gezien als het begin van de verspreiding van de nieuwe godsdienst. (de Hegira) De tweede kalief, Umar I (die regeerde van 633-644 AD) voerde de eerste dag van de maand Muharram in als begin van het jaar. 1 Muharram 1 AH (AH = Anno Hegira) correspondeert met 16 juli 622 AD (Juliaans, 19 juli Gregoriaans).
Reeds in 1088 AH (1677 AD) nam Turkije het (Juliaanse) zonnejaar over, maar behield de namen van de maanden volgens de Mohammedaanse jaartelling. 1 maart werd gekozen als het begin van het jaar. In de late 19de eeuw werd de Gregoriaanse kalender aangenomen. In 1921 decreteerde Mustafa Kemal Ataturk een volledige omschakeling naar de christelijke jaartelling. Onder shah Reza Pahlavi (die regeerde van 1925 tot 1941) werd ook het zonnejaar ingevoerd maar met Perzische maandnamen, 21 maart als de begindag en met behoud van de Mohammedaanse jaartelling.
Voorbeelden
10 Muharram 1411 is een datum die niet licht zal vergeten worden in het Midden Oosten. Vroeg in de morgen van de tweede donderdag (de 10de dag) van het nieuwe jaar, staken Iraakse troepen van dictator Sadam Hoessein de grens met Koeweit over. De oversteek van de grens om 01u30 lokale tijd correspondeert met 2 augustus 1990. (1 augustus 1990 22u30 GMT is 19u30 Washington tijd)
Zoals men ziet is het jaartal 1411 niet gelijk aan 1990 - 622 = 1368. Alhoewel de jaartallen in de christelijke jaartelling nu groter zijn dan de corresponderende uit de Mohammedaanse jaartelling, zal het Mohammedaanse jaar toch uiteindelijk het christelijke jaar inhalen vanaf het jaar (Gregoriaans) 21.496 AD. Dit omdat het Mohammedaanse jaar precies 10,8755333… dagen korter is dan het Gregoriaanse zal het zijn achterstand ondanks zijn veel latere start (nl. 227.016 dagen na 1 jan 1 AD), toch uiteindelijk goedmaken en de christelijke jaartelling voorbijsteken. Maar dat zal u niet meer meemaken.